Podsłuchiwali, obserwowali, potajemnie zatrzymywali, werbowali tajnych współpracowników...
Jak wojskowe służby rozpracowywały “Solidarność”
Na okładce cytowanego i reprodukowanego niżej w kilku fragmentach “zeszytu pracy” z pierwszych miesięcy 1982 roku widnieje nazwisko podpułkownika Lucjana Jaworskiego z Wojskowych Służb Wewnętrznych. Szereg urywków z tego zeszytu już w 1994 roku cytowali reporterzy zlikwidowanego wkrótce potem “Expressu Wieczornego – Kulisów”. W 1996 roku kilkakrotnie obszernie pisał o zwartości “zeszytu” GŁOS. Dziś warto ponownie przypomnieć to unikatowe źródło do badania m.in. Sprawy Operacyjnego Rozpracowania “HYDRA” – także dlatego, że przez wielu historyków “zeszyt” wciąż jest traktowany tak, jakby go nigdy nie było. A przecież dla tematu “wojskowe tajne służby PRL wobec Solidarności podziemnej w Warszawie w 1982 roku” jest on źródłem podstawowym – choć o wciąż nieustalonej do końca proweniencji i wiarygodności.
Poniżej reprodukujemy jedną stronę z oryginału “zeszytu”. Natomiast na sąsiedniej stronie GŁOSU widnieją czytelne (i dokładne, gdy idzie o treść, ale wszystko wskazuje na to, że znacznie późniejsze) odpisy fragmentów kilku stron z “zeszytu”, dokonane ręką inną, niż autora oryginału - lub przez autora, ale zmienionym charakterem pisma. Zapewne badanie grafologiczne jeszcze dziś pozwoliłyby ustalić, czy autorem notatek w “zeszycie” był faktycznie ppłk Jaworski, zaś analiza zachowanych kart – w jakich latach je zapisano. Jak zeszyt trafił do rąk dziennikarzy? Ponoć ocalał z przeprowadzonej jakoby w 1990 roku w Siedlcach akcji niszczenia akt WSW. Ponoć...
Parę lat po przemianowaniu WSW na WSI, w 1992 roku krótkotrwały szef kontrwywiadu “nowych” Wojskowych Służb Informacyjnych płk Lucjan Jaworski zapewniał indagującą go w tej kwestii komisję sejmową, że WSW to był “zwykły kontrwywiad wojskowy”, który nigdy nie działał przeciw opozycji politycznej czy “Solidarności”...
Lektura “zeszytu” dowodzi, że było wprost przeciwnie.
Kogo i co WSW rozpracowywały
W pierwszym miesiącu stanu wojennego grupie funkcjonariuszy/oficerów WSW powierzono zadanie niezależnego od Służby Bezpieczeństwa rozpracowania wyrastających jak grzyby po deszczu struktur podziemnej “Solidarności” i ruchu wydawniczego na terenie Warszawy.
Korzystając z bogatego arsenału technik operacyjnych (podsłuchów, podglądów,...) i z intensywnie rozbudowywanej sieci tajnych współpracowników funkcjonariusze WSW stosunkowo szybko wgryźli się w teren i coraz precyzyjniej rozpoznawali siły przeciwnika.
Poza ppłk. Jaworskim “zeszyt” wymienia z imienia, nazwiska i numeru telefonu kilkudziesięciu pułkowników, majorów i kapitanów WSW oraz oficerów niższych stopni (m.in. Bułę, Figurę, Grabeusa, Grzesika, Jaworka, Putka, Radeckiego, Rozpędka, Tarchałę, Zająca, Zajkowskiego, Zapytowskiego) zaangażowanych w SOR “HYDRA” oraz koordynujących z nimi swoje działania wysokich funkcjonariuszy stołecznej SB.
“Zeszyt” jest jedynym znanym źródłem do badania SOR “HYDRA”, gdyż ewidencja zasobów archiwalnych IPN wykazuje wprawdzie akta SOR “HYDRA”, ale są to akta zupełnie innej, kiedy indziej i nie przez wojsko prowadzonej sprawy.
Koniecznie trzeba tu zaznaczyć, że zapisany w “zeszycie” ogromny kapitał czasu, sił, energii, pieniędzy, techniki i talentów WSW zużyły nie na rozpracowywanie prawdziwych bądź domniemanych szpiegów pragnących poznać ważne dla Polski tajemnice wojskowe i nie na przeciwdziałanie wrogim planom obcych wywiadów, lecz na łowienie znacznie łatwiejszej do schwytania zwierzyny. Solidarnościowi konspiratorzy-amatorzy to cel łatwiejszy do wytropienia i ustrzelenia lub oswojenia niż profesjonalni agenci obcych wywiadów.
Wojsko starało się niezależnie od SB rozpracowywać podziemne wydawnictwa i sieci kolportażu oraz struktury zdelegalizowanej przez władze “Solidarności”.
Rozpracowywanie “Wiadomości”
Gdyby sądzić tylko z treści “zeszytu”, trzeba by uznać, że w pierwszych miesiącach stanu wojennego WSW poświęciły więcej czasu “Wiadomościom” Regionu Mazowsze niż jakiemukolwiek innemu podziemnemu pismu.
To nie powinno dziwić, skoro pierwszy numer “Wiadomości” ukazał się już w piątym dniu stanu wojennego, na parę tygodni przed debiutami “Tygodnika Wojennego”, “Tygodnika Mazowsze”, “Woli” i innych ważniejszych pism podziemnych tych lat.
19.01.[1982]
Inni
[...]
“Marek” (inny) – redaktor “Wiadomości Dnia”
[...]
[Po 19.01.1982]
[...]
WYDAWNICTWA
“Wiadomości dnia” – redaguje Irena ....
Jastrzębowski, Roguska, Piotr PIETAK, Marek KUBIN – ojciec Jerzy z Broniwoja,
Nachelski, Henia –
Krzysiek –
Krystyna –
GŁOS WOLNY
“Tygodnik Wojenny” – jakąś rolę w jego wydawaniu ma odegrać AA [Agnieszka Arnold] i Kochelski [Kochlewski - ?]
wydaje Łuczywo (19.01) – pismo KOR
“NOWA” – list do gen Jaruzelskiego – na offsecie ma być zbiór wierszy i pieśni strajkowych dojście do wyd. ma mieć [Tomasz - ?] MICHALAK
Apel do czł. “S” – treść – “możemy się zorientować”
“ROBOTNIK” – Helena ŁUCZYWO – pierwszy nakład 50 tys.
metoda sitodruku – 3 tys. egz. dziennie.
odbitka ksero z amb. USA “przemówienie Heiga [sekretarza stanu Alexandra Haiga - ?] wygłoszone w Kongresie”
MAZOWSZE – Bujak, Kulerski i Janas
[...]
9.02.1982
SOR HYDRA
Kontakty Jacka “O” [Obrąpalskiego]
[...]
Piotr PIĘTAK – syn wdowy (!) po poecie PIĘTAKU – redaktor “Wiadomości Dnia” – obecnie redagowanego
“Marek” z Broniwoja, także redaktor
[...]
[Po 9.02]
[...]
Wiadomości:
Marek KUBIN
Irena = Henryka DROGOWSKA
[...]
13.02.82
[...]
WKW – sprawdzić dane dot. syna Leja
Możliwość rozmowy z nim
Ustalenie odnośnie N.[?] Nowaka
Krzysztof FABISIAK
- Piotr Piętak – SB
[...]
Omówienie 23.02.82
płk. Buła
płk. Figura
ppłk. Jaworski
ppłk. Putek
Ustalono, że rozpoznawana grupa zajmuje się wydawaniem “WIADOMOŚCI”
Drukarnia: Śniadeckich – Waryńskiego – Nowowiejska
matryca: Krzysztof
znacząca rola A.A. W. Kochlewski
kolportaż: Dobra, Grzybowska [...]
likwidacja [skreślone: wspólna] na naszych mat....
[data - ?]
Propozycje:
Czołowymi figurantami w grupie “Wiadomości” są: Agnieszka A, Wojciech Kochlewski, Krzysztof (?), Piotr Piętak, Marek Kubin
“Jacek” czołową rolę redaktora przypisuje Piętakowi. Nasza wiedza o nim żadna. Znajduje się w aktywnym zainteresowaniu SB
- nasza wiedza i możliwości pozwalają na skoncentrowaniu się wokół Agnieszki A, Wojciecha Kochlewskiego – i ich kontaktach. Istotną rolę może spełniać “Krzysztof”.
Dlatego też:
1. Organizację źródeł osobowych oprzeć na pozyskaniach z pośród osób już nam znanych
* Anny Burakiewicz - lekarki szpitala przy ul. Sobieskiego
* Magdaleny Słowikowskiej
* Iwony Tarnawskiej
* Doroty Sierakiewicz
- w tym celu:
a) podtrzymywać zadania dla Jurka zbliżenia się do A.B. i zapewnić jak największy dopływ informacji o jej życiu, poglądach, planach życiowych, kontaktach w interesującym nas środowisku (OW [obserwacja], PT [podsłuch telefoniczny])
b) zorganizować spotkanie z nią i przeprowadzić rozmowę umożliwiającą złożenie propozycji współpracy bez ujawnienia naszych zainteresowań;
c) równocześnie ustalić w MSW, jak daleko mają zorganizowaną kontrolę domu Słowikowskich, złożyć propozycję ścisłej współpracy w zorganizowaniu i wykorzystaniu wyników PL [podsłuchu lokalowego];
d) na podstawie uzyskanych wiadomości z tego źródła wypracować kombinacje zmierzające do pozyskania Magdy.
[data - ?], 19.31
Arnold – prawdopodobnie wczoraj wieczorem wróciła, angaż do zesp[ołu] filmowego w Łodzi
Słowikowska - brak podstaw do podejrzeń o głębsze zaangażowanie się w zorganizowaną działaln[ość]
Sikora – [...] wymagają oddzielnego prowadzenia
Kochlewski – nie ruszamy (TW Kasprowy nie ma faktycznie dotarcia)
Obrąpalski –
- - -
POTOK – wymaga wznowienia z chwilą podjęcia wr[ogiej] działalności
Wysocki – organizator kolportażu “Tygodnika Mazowsze”
Bałkan [i - ?] Babcia – wyjście na kurierów i drukarnie
“Wiadomości dnia” rozbite. Areszty i internowanie.:
[...] KUBIN, FABISIAK, Mich. DYLIK, nie udzielają żadnych wyjaśnień. Mat. dotyczące Fabisiaka i Garncarka przekazaliśmy do SB.
wniosek na zatrzymanie A.A.
plan rozmowy z J.O.
plan rozmowy z Sikorą (dane dot. jego kontaktów)
Rozpracowywanie
ul. Grzybowskiej
i ul. Potockiej
[bez daty]
[...]
plan czynności: Putek, Zapytowski
II. “MAGDA”
Rozpoznanie punktu kontaktowego w al. Jerozolimskich 25 m. 32, w szczególności Arnold, Sierakiewicz. Notatka porozumienia z SB
likwidacja punktu kolportażu na Grzybowskiej – zakaz!!!
Plan czynności: Putek
III.
Rozpracowanie Kochlewskiego, działalności i jego kontaktów
[bez daty]
NIE WOLNO LIKWIDOWAĆ GRZYBOWSKIEJ
[przed 25-26.02]
[...]
* przygotować zatrzymanie Jacka i Grażyny “O”
- uzupełnienie planu, rozpisanie całej koncepcji realizacji zatrzymania
* rozplanować likwidację punktu na Grzybowskiej
[...]
[bez daty]
Zatrzymanie tajne przygotować precyzyjnie, nawet przetrenować.
Szczegółowo: kto i za co odpowiada
Wykorzystanie Jurka do rozpracowania kand[ydatów-?] do pozyskania.
Agentura w środowisku antysocjalistycznym do ustalenia zagrożenia interesów wojska – na łączności oficerów obiektowych
W informacji pokazać gradację problemów, szkodliwość społeczną działania.
Podział pracy:
ppłk Putek – Jacek “O”, Jurek
ppłk Zapytowski – Wojciech Kochlewski, Sierakiewicz, Grzybowska, Renata Top...
współdziałać z KS MO
mjr Radecki – typować TW
współdziałać z MSW
współdziałać z zarz III (odd. II)
[...]
4.03.82
[...]
Grzybowska – punkt zlikwidowany, adres następnego 8-9.03
[...]
Radecki na Potocką
Rozpytać Grażynę “O” o nowo.....
Płk SB Szczygieł – załatwione! [podpis nieczytelny]
Kontrola rozpoczęta 18.03
sygnał 9.03
Potwierdzenie 15.03
PL [podsłuch lokalowy] i PDF [podsłuch domofonu - ?] 25.03
140 egz. Wiadomości [nr] 21 z 4.03
98 egz. [Wiadomości nr] 23 [z] 17.03
5 egz. Solid. podziemia 16.03
2 egz. Niepodległość na co dzień
1 egz. Instrukcja BHP w warunkach stanu wojennego
20.03
“wydłużone oko” na Potockiej
dokumentacja fotograficzna
Adamski
Sytuacja w punktach kolportażu na dn. 28.03.
Grzybowska – zlikwidowany przez właścicieli
Dobra – [zlikwidowany] przez MO
Potocka – przygotowany do likwidacji po 1.04.
Rondo Waszyngtona – [...]
Rozpracowywanie Agnieszki A.
19.01.[1982]
Inni
Jan Lisicki – mógł być na spotkaniu z ludźmi z regionu Mazowsze
“Marek” - pracownik “Washington Post” – skrzynka kontaktowa (?), do samochodu przez otwartą szybę materiały ma przekazywać A. Arnold, ma kontaktować się z nim również KACHELSKI [Kochlewski - ?]
“Marek” (inny [niż “Marek”,– redaktor “Wiadomości Dnia”
ŚWITAŁA – “Głos Wolny” (?)
red. ŻW [“Życia Warszawy” - ?] – druga skrzynka. Mat[eriały] do niej dostarczać ma “jakaś kobieta” – prawdopodobnie krewna A.A. (kto odbiera?)
Aldona Jabłowska [Jawłowska - ?] – socjolog – uczestniczyła w jednym zebraniu
“Marek” (inny [niż wyżej wymieniony - ?]) – redaktor “Wiadomości Dnia”
Macikus – zbiera informacje – przekazuje Sierakiewicz albo A.A. albo bezpośrednio za granicę
uczestnicy spotk [...].01:
Tomasz Michalak – fabrykowanie falsyfikatów dok[umentów] osobistych, kontakt z SB i MO /dotarcie do pieczątki/ ma mieć dojście do “NOWEJ”
Jan Narożniak – wie, gdzie ukrywa się Janas, organizuje Agn. Arnold spotkanie Jastrzębowski-Janas
Marcin Kachelski – odwiedza A.A. – 13.01 do Krakowa – mieszka wspólnie z A.A. - Ma również kontakt z korespondentem WP [“Washington Post” - ?]
[...]
[przed 25-26.02]
[...]
2. W stosunku do Jacka “O”
* po najbliższych z nim spotkaniach (25-26.02) wyrazić zgodę na 10-14 dniową przerwę – zgodnie z jego sugestią
* udzielić mu na ten okres szerszego instruktarzu [!] oraz przedstawić do realizacji (za podpisem) – zadanie – linię postępowania z wyraźnym zaznaczeniem zakazu czynnego uczestnictwa we wrogiej działalności.
* wnikliwie analizować dane z PL [podsłuchu lokalowego] i PT [podsłuchu telefonicznego]. W przypadku wykonywania ulotek lub ich kolportażu – dokonać tajnego zatrzymania i pozyskać go na zasadzie przymusu
* w przypadku wyjazdu jego z żoną w góry - OW [obserwacji] nie prowadzić. Powiadomić WOP [Wojska Ochrony Pogranicza o możliwości podjęcia z jego strony próby ucieczki za granicę.
* po powrocie do W-wy – wykorzystując jego sytuację rodzinną i plany na przyszłość zaostrzyć rygory współpracy zobowiązując go do wykonywania naszych zadań zgodnie z potrzebami i nowymi warunkami sytuacji
3. W oparciu
c.d. ** Z Jackiem rozmawiać poprzez siłę argumentu
* przygotować zatrzymanie Jacka i Grażyny “O”
- uzupełnienie planu, rozpisanie całej koncepcji realizacji zatrzymania
* rozplanować likwidację punktu na Grzybowskiej
- - -
Cel generalny:
zebrać dane dotyczące przestępczej działalności A.A. – spowodować jej zatrzymanie na gorącym uczynku
korespondent Washington Post – jego kontakty
Ktoś z tej grupy ma bezpośredni kontakt
Kto kieruje tym ruchem
Pokazać osoby będące w zainteresowaniu także SB
4.03.82
[...]
A.A. – wszystko, co o niej wiemy, plan, wnioski na jutro.
[...]
22.03
ppłk Jaworski – pomoc w opracowaniu PZ [P2 - ?] / przeprowadzenie rozmowy z “S” / przygotowanie warunków do pozyskania / osobiste zapoznanie się z miejscem / przygotowanie miejsca tajnego zatrzymania “A”
ppłk Put[ek] – przygotowanie się do rozmowy z Arnold z chwilą zatrzymania
* rozmowy z Grażyną Obrąpalską
ppłk Zapytowski – opracowanie kombinacji zabezpieczenia Słowikowskich na czas monterów PL [podsłuchu lokalowego], po ostatnim demontażu
mjr Radecki – osobiste zapoznanie się z miejscem przygotowywanego zatrzymania, rozplanowanie sił i środków, przedłożenie uściślonych wariantów zatrzymania ze szczegółowym szkicem
Rozpracowywania
ul. Puławskiej
i ul. Odyńca
24.02.82
[...]
Z mat. śledztwa
1. Pilne ustalenie dot[yczące] osób, budynku i t.p. na ul. Puławskiej /DRUKARNIA/ 103 m 1
drzwi zamykane przez doz[orcę] 103A m 1 Rabikowski [Zabikowski - ?]
2. Dorota “S” – tajne zatrzymanie
rozpatrzyć możliwość podstawienia “KASI”
“...jest drukarnia na Mokotowie, przy Odyńca, to tylko ja wiem ... nic teraz nie drukuje, to jest sprzęt, matryce, papier... to jest w jakimś wolnym pomieszczeniu ... w ciągu budynków przy Puławskiej od Odyńca, po stronie postoju TAXI na Odyńca ... po drugiej stronie Puławskiej w stronę KGMO, w tamtą stronę, po lewej stronie w długim budynku... Ja tam nie byłem, ja twierdzę, że tam coś jest bo stamtąd coś zabierano i tak przelotem się dowiedziałem, gdzie to było...
[...]
l l l
Długo jeszcze można by cytować “Zeszyt operacyjny” ppłk. Jaworskiego z WSW/WSI. Obok notatek do spraw “HYDRA” i “MAGDA” są tu jeszcze materiały m.in. do spraw “PAJĄK” i “DRUKARZ”. Wszystkie prowadzono od stycznia do maja 1982 roku, a przynajmniej: takie daty noszą skrajne notatki. Wszystkie te sprawy wymierzone były w cywilnych działaczy “Solidarności” lub podziemne wydawnictwa – nie zagrażających ani obronności kraju ani nawet interesom Wojska Polskiego.
Tak wygląda jedno ze skrzętniej ukrywanych tajemnic WSW.
Opracował GUG